Een Fenomeen Als er één groep bewezen heeft dat een consequent uitgewerkt en volgehouden formule op den duur haar vruchten afwerpt, dan is het wel Pink Floyd. De aanvankelijk met verschillende muzieksoorten experimenterende band koos in de jaren daarna voor een vast concept, had daar succes mee en is er vervolgens nooit noemenswaardig van afgeweken. De avantgardisten van weleer zijn tot een succesvolle popgroep getransformeerd, een perfect geoliede machine die uit zelfbehoud elke neiging tot spontaniteit abrupt de kop heeft ingedrukt. Een Floyd-concert is sinds jaar en dag een strak georganiseerd multimedia-spektakel dat eerder aan het verstand appelleert dan aan het gevoel. Het gevolgde procede laat weinig ruimte open voor avontuur en lijkt een veilige vorm van escapisme voor de velen die na een lange werkweek waar voor hun geld eisen. Bij de archetypische 'intellectuele' rock die de groep produceert zijn de vormgevende elementen en het visuele aspect minstens zo belangrijk als de muziek zelf. Waar ligt hier de grens tussen creativiteit en commercie? De man die zich niet bewust van de consequenties-de bouwstenen aan droeg, heette Syd Barrett. Het waren in eerste instantie zijn composities waar mee de groep in 1965 als The Pink Floyd Sound op avontuur trok. Als Pink Floyd maakte zanger/gitarist Barrett samen met de architectuurstudenten Roger Waters (bas), Rick Wright (toetsen) en Nick Mason (drums) in de jaren daarna de Londense under ground-clubs onveilig. Als een van de eerste begon de groep tijdens optredens vloerstofdia's te projecteren en een eigen lichtshow te ontwikkelen. De enig matische, maar zwaar aan de psychedelica geraakte Barrett bleek een gouden pen te bezitten, waar achter elkaar twee hit singles uitvloeiden: Arnold Layne enSee Emily Play. In 1967 verscheen de debuut-LP PiperAt The Gates Of Dawn, naar een hoofdstuk uit Kingsley's The Wind In The Willows. Het succes werd de geestelijk instabiele Barrett spoedig te veel. Excessief LSD-gebruik had hem tot een onbetrouwbare en onberekenbare partner gemaakt en de anderen zagen zich genoodzaakt hem de wacht aan te zeggen. Na twee onevenwichtige, maar tamelijk unieke soloplaten verdween hij definitief van het toneel. Een trieste afloop van een zo veelbelovend begonnen carriere. Barretts invloed op de muziek van Pink Floyd is echter tot op vandaag de dag merkbaar. Dave Gilmour wordt aangetrokken als zijn vervanger en op de tweede LP, A Saucerful Of Secrets, koerst men al voorzichtig in een andere richting. Voorlopig blijft de psychedelische rock nog het muzikale idioom, maar geleidelijk aan tekent zich een kentering af. Op het dubbelalbum Ummagumma krijgt elk bandlid een halve plaatkant ter beschikking om naar hartelust te experimenteren, waarbij Roger Waters met zijn persoonlijke werk de anderen moeiteloos overtreft. Waters is dan de nieuwe creatieve spil waarom de groep draait en zijn dominerende rol lijkt zich per album scherper af te tekenen. Steen voor steen wordt gebouwd aan de muur die de band steeds meer zal scheiden van het publiek. De anonieme moloch wordt in de steigers gezet. De concerten worden opzienbarender en beginnen een onlosmakelijk deel van het Floyd-gebeuren te worden. Zo verrijst tijdens een openluchtshow plotseling een gigantische, opblaasbare octopus uit het voor het podium liggend meer en bezorgt menig pillenslikker een badtrip. Waters' aanvankelijk nog beperkte kwaliteiten als songschrijver maken een snelle ontwikkeling door. De composities worden langer, symfonischer maar opmerkelijk genoeg ook toegankelijker. Haar geavanceerde geluidsapparatuur stelt de band in staat haar platen live vrijwel rimpelloos te reproduceren. Het systeem begint vaste vorm aan te nemen. De machine komt langzaam puffend op gang. In 1973 verschijnt Dark Side Of The Moon, Floyds magnum opus en een van de best verkopende rockalbums aller tijden. Tekstueel wordt de negatieve zijde van het rocksterrenbestaan belicht aan de hand van begrippen als commercie (Money), tijdsdruk (Time) en krankzinnigheid (Brain Damage). Naast een evidente link met Barrett verwijst de plaat ook naar de belevingswereld van de bandleden zelf. Geluidstechnisch vormt het briljant geproduceerde werkstuk (naast de Floyd-leden zelf had engineer Alan Parsons een forse vinger in de pap) een auditieve natte droom voor elke geluidsfreak. Het beoogde doel is bereikt. Pink Floyd is een wereldband met een miljoenenomzet, die haar definitieve stijl heeft gevonden. Waters zal later verklaren dat de band toen eigenlijk had moeten stoppen omdat het uiterste bereikt was en de vier individuen als groep geen bestaansrecht meer hadden. Waarschijnlijk had hij daar gelijk in. De mythe zou in elk geval perfect zijn geweest, maar de realiteit is anders. Niets is zo verslavend als succes en je laat een pas aangeboorde goudmijn niet door derden exploiteren. Men gaat op de ingeslagen weg door. Alleen moet alles nog grootser en nog indrukwekkender. Waar bij andere licht shows de musici zelf in de spotlights worden gezet, staan ze bij de Floyd in het donker. Het lijkt erop dat het voor de vier niet eens meer noodzakelijk is om het podium te beklimmen en eigenlijk zou kunnen worden volstaan met het draaien van een tape. Pink Floyd is een begrip geworden maar ook een kille rockdinosaurus die het contact met publiek en pers mijdt en verstrikt is geraakt in haar eigen ontwikkelingsdrang. Twee jaar later verschijnt Wish You Were Here, beslist geen slechte plaat, opgedragen aan Syd Barrett, aan wie zowel in het titelnummer als in Shine On You Crazy Diamond expliciet wordt gerefereerd: 'You were caught on the crossfire of childhood and stardom, blown on the steel breeze/ Come on you target for faraway laughter, come on you stranger, you legend, you martyr, and shine!' Daarnaast keert de thematiek van Dark Side Of The Moon terug, met name in nummers als Welcome To The Machine en Have A Cigar: 'It's a helluva start, it could be made into a monster if we all pull together as a team...' Ironisch genoeg geldt dit in hoge mate voor de Floyd zelf. Waters, die in zijn teksten een notoircynisme koppelt aan een voorkeur voor het bizarre, begint steeds nadrukkelijker zijn persoonlijke thematiek aan te spreken. De toon wordt op de volgende albums venijniger en paradoxaal genoeg verwordt het kwartet tot een micro-versie van de boosaardige buitenwereld, die in meer en meer zwartgallige bewoordingen wordt beschreven. Op het pretentieuze dubbelalbum The Wall doorspekt Waters dit wereldbeeld met allerlei autobiografische elementen. Het lijkt alsof de muziek voor hem een soort persoonlijke loutering betekent. De donkere wereld die hij schetst, vertoont raakvlakken met de sombere profetieen van een meer en meer geautomatiseerde en van bovenaf gestuurde samenleving, zoals die zijn beschreven in boeken van Aldous Huxley (Brave New World) en George Orwell (Animal Farm, Nineteen Eighty-Folu). De muur die tijdens de optredens op het podium wordt opgetrokken symboliseert heel treffend de koele distantie tussen het ongrijpbare instituut Pink Floyd en het publiel; van vlees en bloed. Waters is zich daar terdege van bewust en de Wall-tournee breekt hem danig op. Het aan zijn in de Tweede Wereldoorlog gesneuvelde vader opgedragen The Final Cut, waarvan boze tongen beweren dat het restmateriaal van The Wall is, blijkt dan ook de zwanezang van Pink Floyd II te zijn. Zijn collega's laten het meeste werk aan hem over (Wright is dan al vervangen door sessie-toetsenist en orkest-arrangeur Michael Kamen), zodat we in feite kunnen spreken van een solo-album van Waters. Er lijkt een einde te zijn gekomen aan een langlopende successtory en hoewel het niet officieel bevestigd wordt, gaan velen ervan uit dat de groep ontbonden is. Waters slaat met The Pros And Cons Of Hitch Hiking voortaan zijn eigen soloweg in. Hierop blijkt dat zijn compositorisch talent beperkt is: de songs liggen in het verlengde van het Floyd-werk, ook al wordt hij in zijn teksten steeds persoonlijker. De rest van het verhaal mag bekend worden geacht. Wright voegt zich weer bij zijn oude kameraden en de drie gaan zonder Waters onder de oude naam verder. De rechtszaak die Waters uit principiele over wegingen tegen de rest aanspant, verliest hij, al zal hij er financieel niet slechter op zijn geworden. En toen waren er dus nog drie... Onder de supervisie van Gilmour wordt A Momentary Lapse Of Reason vervaardigd, geheel volgens het beproefde Floyd-recept. De nieuwe leidsman probeert zelfs de vocale frasering van zijn voorganger te imiteren. Het werk mist echter, afgezien van Gilmours verdienstelijke gitaarwerk, alle diepgang, maar wordt desondanks goed verkocht en de daarop volgende wereldtournee is een onverwacht groot succes. Dit jaar verscheen een tweede proeve van bekwaamheid van ons edele drietal, The Division Bell, evenals haar voorganger een schablone-achtig produkt, dat-alle slechte kritieken ten spijt-overal als zoete broodjes over de toonbank gaat. Tekstueel is hier niet meer zoals voorheen sprake van een duidelijk leitmotiv en ook is Gilmours schrijfstijl minder persoonlijk en soms zelfs uitgesproken anoniem. Uit zonderingen zijn Poles Apart, dat wederom over Barrett lijkt te gaan ('Why did we tell you then Nou were always the golden boy then/And that you'd never lose that light in your eyes'), A Great Day For Freedom over de val van de muur (I) en het nostalgische High Hopes. Wat opvalt is dat Gilmours teksten op een enkele uitzondering na in samenwerking met anderen zijn geschreven, alsof hij twijfelt aan zijn eigen capaciteiten. In elk geval moet hij het hier afleggen tegen Waters. Het overweldigende schouwspel is omvangrijker dan de vorige keer maar biedt ook meer van hetzelfde.